MİLLİ MÜCADELE'DE TOKAT'TA KURULAN CEMİYETLER, PROTESTO TELGRAFLARI VE DÜZENLENEN MİTİNGLER (1)


Bu makale 2020-07-29 15:56:29 eklenmiş ve 936 kez görüntülenmiştir.
M. Necati GÜNEŞ

Osmanlı Devleti girmiş olduğu I. Dünya Savaşı'ndan yenilerek çıkmış ve müttefik kuvvetlerle 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamıştı.

 

Bu antlaşmanın hükümleri oldukça ağırdı. Bir nevi gözetim altında esaret yaşamaktı. Çünkü nerede bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehlikede gördükleri yerleri işgal edebileceklerdi. Bu, Türk Milletinin sonu, ölüm fermanı demekti. Maalesef bu antlaşmayı yazdıranlar, tatbik ettirenler sözde dünyanın en medeni devletleriydi.

 

İstanbul Hükümetinin çaresiz kalması, işgal kuvvetlerinin baskıları otorite bırakmamıştı. Bundan yararlanan asırlardır birlikte yaşadığımız azınlıklar kendilerini kışkırtan ağalarının da etkisiyle başkaldırmışlar, Rum ve Ermeni çeteleri Türkleri katliama başlamışlardı. Rumlar, Doğu Karadeniz'de bir Rum-Pontus Devleti; Ermeniler de Büyük Ermenistan Devleti kurma hayali peşinde idiler. Tokat Sancağı ve 4 kazası bu antlaşmanın dışında kalmıştı ama yukarıda değindiğimiz Ermeni ve Rumların çalışmaları Sulusaray'a kadar uzanan iç isyanlar(Yozgat, Zile, Artova, Yenihan) apayrı bir tehdit oluşturmuştu.

 

İşte bu karanlık günlerde M. Kemal Paşa Harbiye Nezareti'ne çağrılarak Samsun ve havalisindeki emniyet ve huzurun temini için 9. Ordu Müfettişi olarak görevlendirildi. İstanbul'dan hareket etmeden önce Padişah Vahdettin ve Sadrazam Damat Ferit Paşa ile de görüşme yaptı.

 

15 Mayıs 1919 günü karargâhı ve seyahatine tahsis edilen Bandırma Vapuru ile İstanbul'dan hareket ederek 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı. Artık Anadolu ölümüne kadar yön verecek lideri bekliyordu. O lider Mustafa Kemal'di.

 

Samsun'dan 25 Mayıs'ta ayrılan M. Kemal, Kavak ve Havza'ya geçerek ilk genelgesini yayımlar. Ona göre artık milli tehlikeye karşı halkın kaynaşması, bütünleşmesi lazımdır. Çalışmaları 12 Haziran'a kadar devam eder. Buradan Amasya'ya geçer 6 maddelik Amasya Protokolü(Tamimi) yayımlanır. Ve en önemli madde "Milletin istiklalini, yine onun azim ve kararı kurtaracaktır" denilir. Artık söz milletindir.

 

Mondros Mütarekesi'nden sonra işgale maruz kalmış bölgeler başta olmak üzere hemen hemen bütün Anadolu'da il ve ilçe bazında birçok cemiyetler kurulmuştur. Bu cemiyetlerin iki ortak özelliği vardır; savunma ve mahallilik. Milli mücadeleye hazırlık safhasında bu cemiyetler bölgelerini savunmak veya işgale uğrayan bölgeler destek için çalışmışlardır. Biz Tokat'taki bu çalışmaları cemiyetler ve mitingler olarak iki ana başlık altında inceleyeceğiz.  

 

CEMİYETLER

 

Türk milletinin ruhunda ve benliğinde mevcut olan direnme gücünü ateşleyen cemiyetler milli mücadele fikrinin doğuşunda ve gelişmesinde önemli bir faktör olmuştur. 

 

Karadeniz Türkleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

 

Kısaca cemiyetlerin çalışmalarına göz atacak olursak; Anadolu'da ve Trakya'da Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri gibi milli direniş örgütleri kurulurken bazıları da Tokat ve ilçelerinde teşkilatlandırılmıştır. Rumların bölgemizde bir Rum-Pontus Devleti kurmak istemeleri ve çeteler oluşturarak milletimize karşı saldırılar başlatmaları üzerine onlara karşı 10 Şubat 1919'da “Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti”, 19 Şubat 1919 da Samsun'da “Karadeniz Türkleri Müdafa-i Hukuk Cemiyeti” kurulurken aynı derneğin 25 Şubat 1919 da Tokat'ta şubesi açılmıştır. Kazalara haber gönderilerek cemiyetin şubeleri oluşturulmuştur.

 

Tokat Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti

 

Ancak Samsun Karadeniz Türkleri Müdafa-i Hukuk Cemiyeti 20 Mart 1919'da Tokat'a gönderdikleri telgrafta "Hükümet mensuplarının memleketin haklarını sulh konferanslarında temsil edeceklerine inandıklarını..." belirterek cemiyetlerini fesih ettiklerini bildirdiler. Tokat ve ilçeleri Samsun'daki bu vazgeçişe uymadılar. Tokat Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti adıyla çalışmalarını devam ettirdiler. Erzurum Kongresine kadar beş ay bağımsız çalışan cemiyet Erzurum Kongresi'nden sonra Doğu Anadolu Müdafaai Hukuk Cemiyeti'ne bağlanarak onun bir şubesi oldu ve vilayet merkezi olan Sivas'a bağlandı. Sivas Kongresinde bütün cemiyetler birleştirildiğinden Tokat'ta Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti'ne bağlandı ve Sivas merkez heyetine bağlı bir şube olarak çalışmalarının devam ettirdi.

 

 

Tokat Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti ve bazı milliyetçi aydın kişiler öncülüğünde Tokat'ta başlıca şu faaliyetler yapılmıştır. 

 

1- İşgalleri kınayan telgraflar göndermek, toplantılar ve mitingler düzenlemek

2-Ayrılıkçı grupların çıkardığı isyan ve saldırılarla mücadele etmek

3-Cepheye asker ve erzak göndermek

4-Millî Mücadele karşıtı kişi ve kuruluşlarla mücadele etmek

5-Millî birlik ve beraberliği kuvvetlendirecek propagandalar yapmak

 

Tokat Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin yaptığı hizmetler konusunda araştırmacı merhum Halis Asarkaya (Cinlioğlu)'nun tespitleri ise şöyledir.

 

1- Erzurum Kongresi'ne gönderilen Rıfat Bey'in 800 Liralık yol harcını kendi keselerinden ödediler.

2- Maraş ve İzmir'de çatışan yurttaşlarımıza “iane” (Yardım) toplandı, çamaşırlar diktirildi.

3- Bir yerden diğer yere taşınan “Darüleytam” (Yetimhane) öğrencilerine yardım edildi.

4- Genel Harp'ten dönen esirlerimizin yurtlarına kavuşmalarına çalışıldı.

5- Şehir içinde yaya “Kuva-yı Milliye” kuruldu. Çoğu bu gibi işlere yeni atılan gençlerden ibaret olan bu kuvvet, ihtiyat zabitleri (Yedek subay) kumandasına verildi.

6- Şehir dışı için Mütevellioğlu Nuri Bey kumandasında süvari “Kuva-yı Milliye” kuruldu.

7- Numara kullanan, adlarını ve sayılarını saklayan adamları vasıtasıyla olan biten işlerden haber alınmaya çalışıldı.

 

Tokat Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İdare Heyeti'nde görev alanlar: Tahir Rüştü, Elmacıoğlu Hacı Hüsnü Efendi, Hamamcıoğlu Rıfat Efendi, Mütevellioğlu Nuri Efendi, Yağcıoğlu Mehmet Efendi, Baloğlu Vahap Gençağaoğlu, Yoğurtçuoğlu İbrahim Efendi,  Evliyaoğlu Fuat Efendi, Mühtükatipoğlu Hacı Mustafa Efendi, Emekli Komiser Hafız Agah Bey, Gençağaoğlu İzzet Efendi, Doktor Remzi Bey, Celepoğlu Fehmi Efendi, Emekli Binbaşı Şevki Bey Muhasebecioğlu Vehbi Efendi, Bekçioğlu Salih Efendi ve İsmail Hameti Beylerdir.

 

Redd-i İlhak Cemiyeti

 

15 Mayıs 1919'da Yunanlıların İzmir'i işgal etmeleri Tokat halkı tarafından tepkiyle karşılandı. Tokat merkez ve kazalarında Redd-i İlhak Cemiyetleri kuruldu. Yunan işgalini protesto etmek amacıyla da bölgedeki ilk miting 20 Haziran 1919 günü Niksar'da yapıldı. Niksar Redd-i İlhak Cemiyeti üyeleri ve bu mitingi düzenleyenler; Şeref Efendi zade Mahir(Başkan), Mukayyıtzade Ahmet, Hacı Müezzinzade Şevki, Hüseyin Hafızzade Kaşif, Arif Ağazade Yusuf, Hacı Alizade Mehmet, Hacı Musa Ağazade Mustafa, Şöhretzade Mehmet ve Küpçüzade Kirami Beylerdir.

 

İhtiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti

 

Bu arada, 1.Dünya Savaşı'ndan dönen ihtiyat Zabitleri Tokat'ta “İhtiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti” adı altında bir cemiyet kurdular. Bu cemiyeti kuranlar hem kendi aralarında yardımlaşmayı sağlamak hem de memleket davalarıyla ilgilenmek amacıyla ortaya çıkmışlardır. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin çalışmalarını yeterli görmeyen ihtiyat zabitleri; “Memleketin derin yaralarını saracak vatanperver adamları göremiyoruz. Kuvvetli bir heyet yoktur ki, Tokat'ı bu hususta tanıtabilsin. Kendilerini idareden aciz adamlar, bu tehlikeli zamanlarda Tokat halkını nasıl yönetecekler?” diyerek Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti İdari Heyeti'ne gençlerin de alınmasını istemişlerdi. Sonunda istekleri yerine getirilerek gençlerin de Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne girmeleri sağlanmıştır. Bu durum Tokat'taki mücadele azmine daha da güç kazandırmıştır. 2 Şubat 1920'de yaptıkları toplantıdan sonra birleşme isteği doğarak Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısına girmişlerdir. Atatürk, Tokat'a gelişinde bu cemiyeti ziyaret ederek, burada Tokat gençlerine bir konuşma yapmıştır.

Yorumlar
Adınız :
E-Mail :
Başlık :
Yorumunuz :
Güvenlik :
Değiştir  
Toplam 0 yorum. Tüm yorumları okumak için tıklayın.
Diğer yazıları...
Köşe Yazarları
 ‹ 
 › 
250