Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu; SEL GELİYORUM DEMİŞ

SEL GELİYORUM DEMİŞ
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu, Tokat’taki sel felaketinin yıllar önce hazırlanan taşkın ve afet risk planlarında öngörüldüğünü belirterek, “Sel değil, ihmaller afete dönüştürdü” dedi.
Tokat'taki Sel Beklenmeyen Bir Afet Değildi, Yıllar Önce Verilmiş Ama Uygulanamayan Bir Karardı diyen Yazar, Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu; "11 yıl önce planını yaptığımız, 4 yıl önce her bir önlemi tek tek yazılan bir afeti, bugün kamyonlarla taşımaya çalışıyoruz."
Bu günlerde Tokat'tan gelen görüntüleri hepimiz izliyoruz: yüzlerce kamyon, kum torbaları, gece gündüz çalışan ekipler, tahliye edilen mahalleler, taşkın riskine karşı kontrollü olarak yıkılan köprüler. İdarecilerimiz gerçekten insanüstü bir gayret gösteriyor; bunu küçümsemek haksızlık olur.
Ama bir afet uzmanı olarak size rahatsız edici bir gerçeği söylemek zorundayım: Bu kahramanlık, yıllar önce ödemediğimiz bir faturanın bugün kapımıza dayanmış halinden ibarettir. Yağmur, kar erimesi ve baraj tahliyesi bir doğa olayıdır. Onu bir “afete” çeviren ise doğa değil, bizim yıllardır almadığımız önlemlerdir.
BU AFETİN SENARYOSU YILLAR ÖNCE YAZILMIŞTI
Bunu boşuna söylemiyorum. 2015 yılında, Su Yönetimi Genel Müdürlüğü'nün başlattığı çalışmada Türkiye'nin ilk havza taşkın yönetim planını Yeşilırmak Havzası için biz hazırladık; o planın danışmanıydım. Plan, dört temel hedef altında 71 ayrı tedbir tanımladı.
2022'de ise AFAD, 32 kurumla birlikte Tokat İl Afet Risk Azaltma Planı'nı (İRAP) yaptı: iki ana amaç, 16 hedef, 85 eylem. Bu iki belge raflarda dursun diye değil, uygulansın diye yazıldı. İkisi de tehlikeyi adıyla tanımladı, alınacak yapısal ve yapısal olmayan önlemleri sıraladı, her önlem için birinci derecede sorumlu kurumu ve ona destek olacak paydaşları belirledi; dahası, çoğuna teslim tarihi koydu.
RAPOR “ŞURADA ŞU OLACAK” DEDİ; AYNEN OLDU
En çarpıcı olan şu: Bu raporlar genel geçer temennilerden ibaret değildi. 2022 İRAP'ı da, Turhal'da nehrin kuzey kesimindeki seddelerin “oldukça alçak” olduğunu ve 50 yılda bir görülen sıradan bir taşkında bile (yaklaşık 229 m³/s) suyun seddeleri aşacağını, yaklaşık 128 hektarın 2–3 metre derinlikte su altında kalacağını sayfalarına yazmıştı.
Tokat merkezde Behzat Deresi üzerindeki yanlış yapılmış köprülerin debiyi geçiremeyeceğini, Erbaa'da Kelkit'in taşacağını tek tek hesaplamıştı. Yani bu ay yaşadıklarımız bir sürpriz değil, yıllar önce yazılıp imzalanmış bir senaryonun aynen sahneye konmasıdır. Raporun ne dediği ve bu ay ne yaşandığı tamamen birbirini doğrulamaktadır.
1 LİRALIK İHMALİN 15 LİRALIK FATURASI
Şimdi en sevmediğimiz konuya, paraya gelelim. İRAP'ın daha ilk sayfasında, Tokat Valisi'nin imzasıyla şu cümle yazıyor: “Risk azaltma, afetlere müdahale edilmesi ve iyileştirme çalışmaları yapılmasından daha az maliyetlidir.” Bu yalnızca benim görüşüm değil; BM ve Türkiye'nin afet kuruluşu AFAD, risk azaltmaya harcanan her 1 liranın afet sonrası onarımda 15 liraya kadar tasarruf sağladığını söylüyor. Yani “1 lira harcasaydık, bugün 15 lira harcamayacak mıydık?” sorusu bir retorik değil, literatürün ta kendisidir. Bugün Tokat'ta dökülen yüzlerce kamyon, çalışan personel, yıkılan köprüler ve sular altında kalan on binlerce dekar tarla işte o zamanında ödemediğimiz 1 liranın faiziyle geri dönmüş halidir.
TUTAN SEDDE HABER OLMAZ, YIKILAN KÖPRÜ OLUR
Peki neden? Neden yaptığımız planları uygulamıyoruz, neden risk azaltmaya para harcamak istemiyoruz? Cevap acı ama basit: Çünkü önleme görünmezdir, müdahale ise gösterişlidir. Tutan bir sedde haber olmaz; yıkılan bir köprünün başında verilen poz olur. Bir törenle kurdele kesebileceğiniz bir baraj, sessizce temizlenmiş bir dere yatağından her zaman daha caziptir. Biz başarıyı, afetin hiç olmamasıyla değil, afet anındaki kurtarmayla ölçmeye alışmışız. Oysa risk yönetiminin en büyük başarısı, hakkında hiçbir haber yapılmayan, hiç yaşanmayan afettir.
KRİZ YÖNETİMİ ALKIŞ İSTER, RİSK YÖNETİMİ SABIR
İşte “kriz yönetiminden risk yönetimine neden geçemiyoruz?” sorusunun kökü buradadır. Kriz yönetimi bir kahramanlık sahnesidir; risk yönetimi ise sıkıcı bir muhasebe işidir. Birinde alkış vardır, diğerinde sabır. Sistem hangisini ödüllendiriyorsa, idareciler भी doğal olarak onu üretir. Önleme yapan değil, enkazı kaldıran takdir görür.
Burada bir parantez açmam gerekiyor, çünkü en çok bu noktada yanlış anlaşılıyoruz. Sel anında gece gündüz çalışmak, insanları zamanında tahliye etmek, can kaybını önlemek hem zorunlu hem de çok değerlidir; o ekiplere hepimiz teşekkür borçluyuz ve bu kez can kaybının yaşanmaması sevindiricidir. Ama yapmak zorunda olduğumuz bir görevi bir “başarı hikâyesi” gibi sunmak, ondan önceki ihmali gizler. Bu, yangında itfaiyeciyi alkışlarken ocağı açık bırakanı hiç sormamaya benzer. Kahramanlık çoğu zaman, bir önceki aşamada birilerinin işini zamanında yapmadığının kanıtıdır.
SU KAPIYA DAYANDIĞINDA İŞ İŞTEN GEÇMİŞTİR
Ve sizi en çok rahatsız edecek gerçek şudur: Afet öncesindeki risk azaltma ihmalini, afet anındaki hiçbir gayret — ne kadar insanüstü olursa olsun — telafi edemez. Çünkü sel kapıya dayandığında artık sedde örülmez, dere yatağı genişletilmez, köprü yeniden tasarlanmaz, imar yanlışı geri alınmaz. Su yükseldiğinde elinizdeki bütün seçenekler hem kötü hem pahalıdır; geriye yalnızca zararı yönetmek kalır.
Bu afetin kaderi, Mayıs 2026'nın o gürültülü haftasında değil; 2015 ile 2025 arasındaki o sessiz, sakin yıllarda belirlendi. O yıllarda atılması gereken adımlar atılmadığı için, bugün kahramanlık yapmaktan başka çare kalmadı. Unutmayalım: Kahramanlık, sistemin çalıştığının değil, çalışmadığının işaretidir. (Bu durumu birçok depremde de gördük; görmeye de devam edeceğiz maalesef…)
İYİ HABER: PLANLAR HÂLÂ MASADA
Çünkü planlar hâlâ duruyor, önlemler hâlâ geçerli. Yapmamız gereken yeni bir şey keşfetmek değil; bildiğimiz, yazdığımız, sorumlusunu ve tarihini belirlediğimiz işi bu kez gerçekten bitirmektir. Raporları güncelleyelim, bütçesini ayıralım, sorumlu kurumlara teslim tarihiyle birlikte zimmetleyelim ve en önemlisi takip edip tamamlayalım. Çünkü bir sonraki selin ne kadar zarar vereceği tam da şu an, hava sakinken belirleniyor.
Gelin bu kez farklı karar verelim. Gerçek kahramanlık, tutan bir sedde ve kimsenin farkına bile varmadığı, hiç yaşanmayan bir afettir.