Tokat'a geliş Hıdırlık Köprüsü başında bir bölük asker tarafından karşılanış, Askerlik Şubesi'ne geçiş ve Belediye Reisi Rıfat Bey ve şehrin ileri gelenlerince hoş geldin ziyareti. Geceyi Belediye'de geçiriş ve görüşmeler, Mustafa Kemal'in ertesi günü Belediyede ulemanın da katılımıyla bir toplantı yapma isteği ve de 27 Haziran 1919 sabahı saat 10.00 'da bu isteğin gerçekleştirilmesi.
Belediyede yapılan toplantıya katılanların Kurtuluş savaşına giderken memleketin durumu ile ilgili görüş ve değerlendirmeleri. Burada konuşanlar arasında Tokat Müftüsü Ömer (KUNTAY) da vardır.(1868-1951) Mustafa Kemal Müftü Ömer Efendi'nin de fikrini sormuştur. O da büyük bir medeni cesaret göstererek ve ülke meseleleri hakkında kendisini sorumlu gören bir kişi olarak şunları söylemiştir:
”Paşa Hazretleri, Ruslar çok asker ve cephane yığmıştır diye haber alıyoruz. Filistin cephesinde bozguna uğradık. Avusturya ve Alman birlikleri şehrimizden geçerken iyi şeyler söylemediler. Eşkıyalar herkesi rahatsız ediyor. Doğu cephesindeki yenilgimizin sebebi olarak ehliyetsiz,dirayetsiz paşalar gösterilmektedir ki biz onlar için her şeyimizi verdik.Geri kalan üç buçuk gencimizi de bir macerayla kırdırmayalım,sonra halimiz nice olur? Allah büyüktür. İmanımız tamdır. Zat-ı Âlinizi tanımaktan memnun olacağız. Neler yapacağımıza da birlikte karar verelim “ demiştir.
Bir başka konuşmacı ise :”Harp araçlarımız yok. Düşman uçakları derhal yurdun her köşesini yangına çevirir” şeklinde fikrini beyan etmiştir.
Bazı kaynaklarda gösterilen yazı ve yorumlarda sanki ortada bir problem varmış, toplantıda başka konuşmalar olmamış gibi gösterilmiştir. Oysaki Tokat Müftüsü memleketin o günkü zor durumu hakkında fikirlerini söylemiş Mustafa Kemal de ümitsizliğe kapılmamamız yönünde Endülüs'ü örnek göstererek: ”Her şeye boyun eğerek acıları artıracağımızı, çalışmanın elinden hiçbir şeyin kurtulamayacağını, Türk Milletinde saklı kalan birçok canlılıkların cevherlerin bu işi başarmaya yeter olduğunu “uzun uzadıya anlatmıştır.”
Ve son söz Mustafa Kemal'dendir:
“Hiçbir müdafaa vasıtasına malik olmasak bile, dişimiz, tırnağımızla, zayıf ve dermansız kolumuzla mücadele ederek şeref ve haysiyetimizi, namusumuzu müdafaa etmeyi zaruri görüyorum. Tarih, bize vatan uğrunda canını, malını esirgemeyen milletlerin asla ölmediklerini, hâlâ yaşadıklarını göstermektedir. Ben hayatımı, hiçbir zaman milletimden üstün görmedim ve görmeyeceğim. Her an memleketim için şerefimle ölmeye hazırım.”
İşte Mustafa Kemal ve Türk Milletinin vatan aşkını, bağımsızlık ateşini Tokat'ta ortaya koyan ancak o gün itibarıyla dünyaya duyurulamayan en veciz söz.
***
Müftü Hacı Ömer Feyzi Efendi, Kurtuluş Savaşı'nda Mustafa Kemal'in yanında yer aldıklarını açıkça ilan etmiştir. Milli Mücadelenin zaferle sonuçlanıp Cumhuriyet'in ilan edilmesinden bir yıl sonra kendi isteği ile müftülük görevini bırakarak Tokat Ulu Camii'nde “Kürsü Şeyhi “ unvanıyla vaizlik yapmış, Cumhuriyet döneminde başlatılan inkılâpları savunmuştur.
Tokat Müftüsü Tokat'ta kurulan Redd-i İlhak Cemiyeti (Başkan) ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kuruluşunda etkin rol almış Heyet-i Nasiha ve İrşadiye'de yer alarak Milli Mücadelenin amaçları doğrultusunda konuşmalar yapmış, vaazlar vermiştir. Asıl önemli bir icraatının da Ankara Müftüsü ve Ankara Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti Başkanı Mehmet Rıfat Efendi ve yirmi kişiden oluşan fetva ekibi tarafından 14 Nisan 1920'de hazırlanıp 19-22 Nisan 1920'de yayınlanan Ankara Fetvasını imzalayan din adamları arasında O'nun da imzasının bulunmasıdır. Ayrıca Mustafa Kemal'i Tokat'a ikinci ve üçüncü gelişlerinde dualarla uğurlamıştır.
Erbaa Müftüsü Abdullah Fehmi Efendi (Şengün) (1873 – 1936) Tokat Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çalışmalarına katılan ve Ankara Fetvasını imzalayanlar arasındadır. TBMM'ne Birinci Dönem Milletvekili olarak seçilmiş fakat mazereti sebebiyle katılmayınca yerine Mustafa Vasfi Süsoy seçilmiştir. Mustafa Kemal'i 26 Haziran 1919'da Tokat'a gelişinde Ali Paşa Camii İmam Hatibi olan Hoca Fehmi Efendi ve kardeşi Hoca Talip (Şengün) Efendi ( 1879 - 1951 ) akşam yemeği sonrası bir müddet dinlenmeleri amacıyla misafir de etmişlerdir.
1906-1942 yılları arasında Niksar'da müftü olarak görev yapan Niksar Müftüsü Mustafa Fehmi (Hızarcı) da (1866-1950) keza Ankara Fetvasını ilk imzalayan müftüler arasında yerini almıştır.
Rufai Şeyhi Mehmet Şükrü (Keskin) (1880 -1948) 30 MAYIS 1919'da İzmir'in işgali üzerine Sadarete çekilen protesto telgrafına imza koymuş, Mustafa Kemal'in 26 Haziran 1919'da ilk kez Tokat'a gelişinde karşılayanlar arasında olmuş, Tokat Mevlevi Şeyhi Abdülhadi Efendi ile birlikte tarikatına bağlı kimselerle koruma görevinde bulunmuş, Belediye'de yapılan toplantıya katılmış, Tokat Müdafaa-ı Hukuk Cemiyeti Heyet-i Nasiha ve İrşadiye'de (Nasihat heyeti) görev almıştır.TBMM ilk Dönem Milletvekili olarak seçilmiş ancak Kuva-ı milliyeye Tokat'ta kalarak daha fayda sağlayacağı düşüncesiyle mazeret beyan ederek girmemiştir. 1921-1923 yılları arasında iki yıl Tokat Belediye Başkanlığı görevini sürdürmüştür.(Mustafa Kemal'in Tokat'a gelişlerinde pek çok fotoğraflarda ön planda gözükmektedir)
Tokat Mevlevi Şeyhi Abdülhadi (Ergin) Efendi (1872- 1941 ) Tokat'ta kurulan Redd-ilhak Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer almış 30 Mayıs 1919'da Sadaret Makamına çekilen İzmir'in işgalini kınayan telgrafa imza atmıştır.27 Haziran 1919'da Mustafa Kemal'le Tokat Belediyesi'nde yapılan toplantıya katılmıştır.
