Mevlâna Celâleddin Rûmi Anadolu'da ve dünyada tasavvufun en önde gelen temsilcilerinden birisidir. Anadolu insanı ona büyük sevgi ve saygı beslemiş, düşüncelerini benimsemiştir. Onun aşk felsefesi 13.asırdan beri Türk ve İslam dünyasında olduğu kadar diğer dinlere mensup insanlarca da ilgi kaynağı olmaktadır.
Çünkü Mevlâna hayatına:”Hamdım, yandım, piştim” diyerek aşk felsefesi olan tasavvufa inanmış ve bunu hayatına yansıtmıştır. İnsanları dinli-dinsiz, kadın - erkek, güzel-çirkin ayırmayıp Yunus misali “Yaratılanı sev Yaratan'dan ötürü” düşüncesiyle hep bir görmüş, sevmiştir.
“ Yaşadığım müddetçe Kur'an'ın kölesiyim ben
Hz. Muhammed'in yolunun tozuyum ben,
Birisi benim sözlerimde, bundan başka bir söz nakletse
O kimseden de o sözden de bizârım ben”
Mısralarıyla da Kur'an-ı Kerim'e ve Hz. Peygamberimize olan bağlılığını ,kalplerimize gitmesi gereken yolu ve uyarıyı ortaya koymuştur.
…
Biz bu yazımızda daha çok Mevlâna, Mevlevîlik,-Konya ve Tokat tanışıklığı üzerinde durmaya çalışacağız.
Tasavvuf ve Mevlâna deyince dilimizden düşmeyen ancak çoğumuzun manasını bilmediği iki kelime var. Mevlâna ve Mevlevîlik . Önce kısaca da olsa bunların tanımını yapalım:
Mevlâna: İslam dininde, din açısından önder olarak görülen, İslam ilimlerinde başarılı olanlara verilen unvan.
Mevlevîlik: Mevlâna'nın oğlu Sultan Veled tarafından Mevlâna'nın ölümünden sonra XIII. yüzyılda Konya'da kurulan temeli Mevlâna'nın görüşlerine dayanan tarikat.
Dünyayı Allah'ın varlığının delili sayan varlık birliğini benimseyen, insanı evrenin özü olarak gören, musikili, rakslı törenlerle Allah'a ulaşmayı amaçlar.
Hz. Mevlâna Tokat'a Geldi mi?
Günümüzde hâlâ çok tartışılan ama bir türlü netleştirilemeyen bir konu var. Hz. Mevlâna (1207-1273) Tokat'a geldi mi, gelmedi mi, Tokat'la ilgili o güzel sözleri öyleyse neden söyledi?
Hz.Mevlâna'nın Fih-i Mafih adlı eserinde geçen bölüme göz atalım:
Mevlâna uzun bir yolculuktan sonra Konya'ya döndüğünde halk heyecanla sorar:
-Nereden Efendimiz, yolculuk nereden?
Hz. Mevlâna bu soruya son derece memnun bir şekilde:
-Âlimler, şairler, fadıllar yurdundan.
Halk bu nezih cevaba:
-Desene ki Efendimiz Tokat'tan geliyorsunuz. Diye cevap verirler.
Tokat'la ilgili Hz. Mevlâna'nın diğer güzel bir vecizi:
“Tokat'a gitmek gerek, orada havalar güzel, insanlar mutedil”
Bu iki anlatım apaçık Hz. Mevlâna'nın Tokat'a geldiğinin net işaretleri,delilleri değil mi? Neden başka bir şehrin değil de o şehrin havasından, insanından bahsetsin? Efendim, bu konuda araştırma yapanlarca iddia edilir ki; Tokat şehri, O'nun Belh'den geldiği yol güzergâhı üzerinde değilmiş. Yolculuğu sırasında buradan geçmemiş olabilir. Buna bir itirazımız da yok zaten. Ama “Uzun bir yolculuk “ sözlerini bu yol konusunun tamamen dışında değerlendirmek gerekir.
Diğer bir soru da Hz. Mevlâna Tokat haricinde başka bir şehirle ilgili “O şehre de gitmek gerek “ demiş mi? Elbette hayır.
Hz. Mevlâna Tokat'a gelmese, bu erenler şehrini tanımasa yaşadığı dönemde neden müritlerinden isteği üzerine Konya dışında ilk kez Fahrettin Iraki'yi hankâh kurması için Tokat'a göndersin?
Diğer bir konu da Hz. Mevlâna'nın sağlığında Niksar-Tokat yolu üzerinden Konya'ya giderek O'nun dostları arasına giren ve orada bir zaviye açan Ebubekir Niksari olayıdır. 1205'de Dimaşk'tan (Şam) ayrılıp Niksar'a yerleşen daha sonra da Konya'nın yolunu tutan bu zat, Mevlâna-Konya-Tokat tanışmasında ve faaliyetlerin yürütülmesinde büyük etkenlerden birisi olabilir.
Ebubekir Niksari, 18 Aralık 1273 'de vefat eden Hz. Mevlâna'nın cenaze törenine katılmış, zamanın adetlerine göre tabutun önünde yürütülen yedi öküzden biri O'nun zaviyesinde kesilerek derviş ve fakirlere dağıtılmıştır. Hz. Mevlâna'dan bir müddet sonra vefat eden Ebubekir Niksari'nin (ölümü 1283) Konya Musalla Mezarlığında türbesi bulunmaktadır.
Ayrıca Tokat'taki Muiniddin Pervane'nin eşi Gürcü Hatun'un Konya'da Kubbe-i Hadra'nın yapımına maddi destek vermesi tesadüfî olmasa gerekir diye düşünüyorum.
Tokat Konya'dan sonra Mevlevîlikle Tanışan İlk ve En Önemli Merkezlerden Birisidir
Tokat, Konya'dan sonra Mevlevilikle tanışan ilk şehirlerden birisidir. Burada Mevlevîlik tarikatının kurulması ve gelişmesi Hz. Mevlâna'nın müritlerinden olan Selçuklu Hükümdarı IV.Kılıçarslan' ın 1260 yılında Pervane unvanıyla görev verdiği Muiniddin Süleyman Pervane zamanında başlar.
Muiniddin Pervane kendi döneminde âlimleri korumuş, Tokat ta Hz.Mevlâna' nın gönderdiği Fahrettin Iraki'nin (1213- 1289) müridi olmuştur. Iraki, daha önce Hz.Mevlâna'nın müsaadesiyle Tokat'ta ilk hankâhı yaptırmıştı.
En yoğun dönem ise Mevlâna 'nın torunu Ulu Arif Çelebi' nin ( 1272-1319) Konyalı Arife Hoş Lika'yı Tokat a ilk kadın halife olarak atadığı yıllarda başlar.
Arife Hoş Lika şehirde ve ilçelerinde çok sayıda insanı kadın –erkek Mevlevîlik tarikatına bağlamıştır. Tokat'ta Mevlevilik ve Mevlevîhâne faaliyetleri Mevlevihâne'nin son şeyhi Abdulhadi Efendi döneminde 30 Kasım 1925'de Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması Kanunu'nun çıkarılmasına kadar devam etmiştir.
Neden Kadın Neden Arife Hoşlika Konevi?
Mevleviliğin yegâne ilkesi insanlığa Allah'ı anlatmaktır. Dolayısıyla tasavvufi düşüncede insan muhatap, gaye olarak ele alınmaktadır.
Onun için Hz. Mevlâna erkek veya kadına önce insan olduğu için değer vermiştir. Hz. Mevlâna hayatı boyunca erkekler kadar kadınlara da değer ve ders vermiştir. Onların kendi aralarında düzenledikleri sohbetlere katılmıştır.
O yıllarda Konya'nın ileri gelenleri, hanımları baştan beri Mevlâna'ya ve Mevlevîliğe büyük hayranlık duyarak mürit, müride olarak Onun yanında yer almıştır. Zengin olan kadınlar bu dergâhların ihtiyaçlarını gidermişlerdir.
Bunların arasında sultanların hanımları ve kızları da yer almıştır.
Bu ilahi aşk yolunu torunlarından Ulu Arif Çelebi titizlikle uygulamış dedesi Mevlâna gibi bu sohbetlere katılmıştır.
