Biz bu yazı serimizde kısaca Niksar'daki vakıflar konusuna değindikten sonra, temin edebildiğimiz belge ve bilgiler ışığında Şeyh Keşfi Osman Efendi, aynı adla anılan cami ve tekke, Aziz Mahmut Hüdai Hazretleri ve Celvetiye Tarikatı ile bu camide görev yapmış bazı müderris, vaiz ve imam hatiplere yer vereceğiz.
2013 Ramazan ayında ulusal bir televizyon kanalında program yapan Türk Kadınlar Birliği TÜRKKAD-İstanbul Şube Başkanı, Tasavvufçu, Mevlânâ aşığı Cemâlnur Sargut'un”(1952-)Osmanlı Padişahlarında Peygamber Sevgisi”ni konu alan konuşmaları sırasında Sultan 1.Ahmet ve hocası Aziz Murat Hüdai'den bahsetmesi bizi naçizane bu araştırmayı yapmamıza sev ketti. Zira herkesin bildiği gibi Niksar'da Keşfi Osman Efendi Camiini, İstanbul'da aynı adla bir tekke yaptıran Şeyh Keşfi Osman Efendi, Aziz Mahmut Hüdai Hazretlerinin halifelerinden biriydi.
Bugüne dek naçizane Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü ve diğer ilgili birimlerde kültür aşıkları Müjdat Özbay, M.Necati Güneş'le birlikte yaptığımız araştırmalar ve bunları yayınladığımız makalelerle “Niksar'da Vakıflar ve Tarihi Eserler” adlı çalışmamızda bölgemizde en çok vakfın Danişmendli Devletine başkentlik yapan bir merkez şehri için tabi bulmuştuk. Tarihin bilinen seyri içinde Anadolu'nun fethi 26 Ağustos 1071 yılı olarak görülür ama bu fethe zemin hazırlama daha önceki yıllara tesadüf eder. Türklerin ilk yerleştiği bölgelerden biri olan Ahlat'tan çıkan Türk emirleri Anadolu akınları sonucunda Niksar'a, buradan Kayseri, Eskişehir, Konya, Afyon, Uşak ve Denizli üzerinden Marmara kıyılarına kadar uzanmışlardır. Böyle bir dönemde Niksar'ın bulunduğu konumun zenginliği bugüne ulaştırabildiği eserler bakımından tartışılmazdır.
Fetih ile birlikte Orta Asya'dan Anadolu'nun yollarını tutan gönül mimarları buralarda bugünkü anlamda üniversiteler olan medreseleri kurarak önce ilmi yaymaya çalışmışlardır. Bu dönemde Niksar'da açılan ve Cumhuriyetin ilk yıllarına değin faaliyetlerini sürdüren Yağıbasan Medresesi bu düşüncelerin olgunlaştığı en önemli bir eğitim kurumudur.
Vakıf, bir malı mülkiyetten çıkarıp gelirini belli şartlarda, devamlı olarak bir hayır cihetine tahsis etmektir. İslam vakıflarındaki vakfın gayesi “kurbet”tir. Yani kulun, devamlı sadaka demek olan vakıfla hayır cihetlerine yardımda bulunarak Allah'a (c.c) yaklaşması ve O'nu razı etmesidir. Onun içindir ki atalarımız vakfa gerekli önemi vermişlerdir.
Anadolu'nun şehirleşmesi genellikle vakıflar yoluyla sağlanmış, kamu hizmetleri de vakıflar aracılığıyla yürütülmüş, zenginin, devlet büyüğünün malından mali durumu yetersiz kişiler de faydalanmıştır. Niksar'da bilinen, çevre il, ilçelere taşan ve günümüze ulaşan vakıfların pek çoğu zaviye vakıfları ile ilgilidir. Bunun dışında yöreye ait cami ve medreselere, türbelere ve bunların bakım, onarım vb. giderlerine ait çok sayıda vakıf kurulmuştur. Bugün köy evleri, köy yerleri dediğimiz köy malikaneleri, araziler, bağ, bahçe, hamamlar, tarla gelirleri bunun en güzel örnekleridir. Bunun dışında en çok karşımıza çıkan nukut(para) vakıflarıdır ki bu tür yapıların masraflarını karşılamak amacıyla tesis edilmişlerdir.
Bu denli zenginliğe rağmen Tokat Vakıflar Bölge Müdürlüğü'ndeki Akar ve Hayrat Kütük Defterlerinde kayıtlı Niksar'da 37 parça vakıf yer mevcuttur. Bunlardan 7'si Akar,30'zu Hayrat Kütük Defterinde kayıtlıdır. Cinslerine göre 13 cami, 1 cami arsası, 2 mescit arsası, 3 medrese kalıntısı ve arsası, 4 tekke ve zaviye, 3 mezarlıkla birlikte türbe, 2 hayrat arsa, 1 tuvalet, 2 icarhane ve tarla bulunmaktadır.
Ancak Sivas Fihrist Defterlerinde yer aldığı halde mülkiyet kayıtları bulunmayan 40 parça vakıf yeri bulunmaktadır. Bunlardan 10'u nukut (para) geri kalanı ise vakıf köy camileridir.
Niksar'da zenginlik gösteren vakıf sayısına rağmen maalesef bunların pek çoğu kayıt altına alınamamış, şahısların özel mülkiyetine geçmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün son dönemlerde yaptığı titiz çalışmalar ve mevcut belgeler ışığında tapu kadastro çalışmaları sırasında sahipsiz bazı yerler vakıflara kaydedilmiştir.
Ama bütün onların ötesinde gerçeği söylemek gerekirse; Niksar'da vakıflara ve vakıf eserlerine yeteri kadar sahip çıkılmamış, titizlik gösterilmemiştir. Sadece bir örnek vermek gerekirse, bugün halk arasında Çöreği büyük Camii olarak bilinen yer ve çevresinde kurulan Dar'ül Hayr Medresesi ve vakfından günümüze sadece yapı olarak portalı (giriş kapısı) kalmıştır. Arşivlerde sadece bu vakıfla ilgili geçen Niksar'ın içinde Aşağı Çarşıda 42 dükkan, yukarı çarşıda 4 dükkan, Leyis ve Yenice Köylerinde Malikhane Vakfından hiç birisi mevcut değildir.
Eski Tapu Tahrir Defterlerinde, vakfiyelerde ve benzeri arşiv belgelerinde adı geçen bazı cami, mescit, medrese, zaviye, türbe vb tarihi yapıların varlığına bugün rastlamamaktayız. Ayrıca daha önce yayınlanan çeşitli eserlerde adları özellikle kaydedilen kitabelerde bugün yerinde bulunmamaktadır.
Bu olumsuzluklara ilaveten Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait bazı onarımı ağır maliyet getirecek eserler ülke genelinde olduğu gibi Niksar'da da 9 eser Bakanlar Kurulu Kararıyla diğer hayratlarda kullanılmak üzere 1936-1937 yıllarında satılmıştır. Bunlardan bazıları varlıklı hayırsever vatandaşlar tarafından satın alınarak Diyanet'e bağışlanmıştır. Bunlardan Çilehane Camii, daha sonra 1950-1954 yılları arasında Tokat Milletvekilliği de yapan Mustafa ÖZDEMİR (1903-1974) tarafından alınıp bağışlanmıştır. Ayrıca aynı şahıs Arasta Camii yanındaki iki dükkanını cami inşasına yer temin etmek amacıyla 1936 yılında buraya bağışlamıştır. Ayrıca vukubulan 1939 ve 1942 Depremlerinde Niksar'da evsiz kalan ahaliye tahsis edilen vakıflara ait oda ve dükkanlarda maalesef buralarda uzun süre kalanlar tarafından Belediye Encümeninin verdiği ruhsatlarla üzerlerine alınmış, ancak bir kısmı oluşan ihtilaf ve şikayetlerden sonra geri alınabilmiştir.
Netice olarak; bugünkü konumları itibarıyla elimizdeki mevcut vakfiyelerde adı geçen malların, yerlerin, arazi ve eserler asıl sahibinin elinde değildir. Savaş, deprem, sahipsizlik, devlet eliyle satış vb unsurlar onları asıl sahibinin elinden almıştır. Ancak halk arasında güzel bir söz vardır: VAKIF MALINA KONAN EL ONMAZ. Vakfiyelerdeki dua ve bedduaları titizlikle inceleyenler zaten bunun farkına varacaklardır.
Vakıflar Genel Müdürlüğü'nde 730 Numaralı Defterin 120.sahife ve 78.sırasında kayıtlı Niksar'da Bâli Çelebi Oğlu Pir Hoca Çelebi Vakfına ait 974 tarihli Arapça Vakfiye'nin beddua bölümünü örnek olarak alıyoruz.
“…Mümâ-ileyh hakim de vakıf cihetini evlâ ve layık görerek inâyet dizginlerini hayra sarfederek geçmiş imamlar arasında vakıf meselelerindeki ihtilafı bildiği halde bu vakfın umûm ve hususûsunda sıhhat ve lüzumuna sahih ve şer'i surette kat'i olarak hüküm verdi. Böylelikle bunlar müebbed ve muhalled surette vakıf oldular. Öyle ki, bunları tağyir ve tebdil eğlemeye kimseye yol yoktur. Bunu işittikten sonra kim tebdil ederse vebali o tebdil edenin boynuna olsun.
Allah her şeyi lâyıkıyla işitir ve gereği gibi bilir. Mezbûr vakfın ecir ve mükâfâtı hay ve gafûr olan melik-i cebbâr Allah'a aittir. Her kim ki bunu iptale, tebdil ve tağyire kalkışırsa bunu yapanın üzerine Allah'ın, meleklerin, hepsinin lâ'neti üzerine olsun.”
Bunun için bulunduğu durum çerçevesinde Niksar halkı vakıf konusunu çok iyi düşünüp değerlendirmelidir.
