Tokat, İran’dan İstanbul’a ve Bursa’ya uzanan İpek Ticaret yolunda önemli bir kavşak noktasında bulunuyordu. 17.yüzyılda şehirde bulunan büyük hanlar içinde Voyvoda Ağa Hanı (Han-ı Voyvoda Ağa) en işlek olanlardan biriydi.
19.yüzyılın ilk yarısına dek Tokat, vakıf dükkânları, hanlar, kervansaraylar ile gelişmiş bir ticaret potansiyelinin olduğu ticaret ve sanayi şehri özelliğini muhafaza etmiştir.
Taşhan ile ilgili seri yazımızın bu bölümünde, Türk Tarih Kurumu, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Tokat Vakıflar Bölge Müdürlüğü Arşivinden, Tokat Şer’iye Sicillerinden, Yabancı seyyahların Seyahatnameleri ve bazı kaynaklardan temin edilen belge, bilgi ve fotoğraflara yer vereceğiz.
Tokat Şer’iye Sicillerinden:
“Tokatta bulunan Voyvoda Hanı, Haremeyn-i Muhteremeyn Evkafına bağlı idi. Hanın mütevellileri arasında vakfın şartları gereği, yıllık “Vezaif-i muayyene-i merbûtasını Haremeyn-i Muhteremeyn’e (Mekke’de bulunan Kâbe-i şerif ve Medine’de bulunan Peygamber Efendimizin mescidine verilen isim. Cami hizmetlileri, Peygamber Efendimizin türbesinin hademeleri, hac yerlerinde yaşayan fakirler için kurulan vakıf) ödüyorlardı. Ancak birkaç seneden beri hanın mütevellisi Ali Can Ağa’ nın “Vezaif-i muayyene-i mezkûreyi ol Haremeyn-i Muhteremeyn’ e ödemediğinin Sivas a ihbar edildiği, Sivas’ tan Tokat ileri gelenlerine yazılan buyrultudan anlaşılmaktadır.
.JPG)
Buyrultuda mütevellinin naip, mübaşir ve bütün ileri gelenlerin ittifakıyla mahkeme vasıtasıyla hesabının görülmesi ve üzerinde kaç senelik vazife kalmış ve gönderilmemiş ise tahsil edilmesi ve Haremeyn-i Muhteremeyn’ e gönderilmesi, eğer mahallinde mahkeme mümkün olmazsa mübaşire teslim edilerek Sivas’ a gönderilmesi “emredilmekteydi.
***
Tokat Müzesi Müdürü Besim Karagülle (1889-1938) ve Müze Memuru Nuri Savuran’ın ( 1921-1962) birlikte hazırladıkları “Tokat Müzesi, Tarihi Yapılar, Eski Eserler ve Bölgeleri, Tokatlı Meşhurlar Defteri” nden Taşhan ile ilgili bölüm ve 1939-1950 yıllarına ait bazı fotoğraflar yer almaktadır.
Fransız Seyyah Jean-Baptiste Tavernier (1605-1689) çıktığı doğu seyahatinde Tokat’tan geçerken Voyvoda Hanı’nın yapılmakta olduğunu söylemekte ve “Caminin (Hatuniye /Meydan Camisi olacak) yakınında yeni pek güzel bir kervansaray olup son yolculuğumda (1631’ de) daha henüz bitmemişti” demektedir. Seyahatnamesinde çok kez Tokat’tan bahseden seyyahın Taşhan ile ilgili bölümü şu şekilde geçmektedir:
“Kentin yakınında son seyahatim sırasında henüz tamamlanmamış durumda olan çok güzel bir kervansaray görülüyor.
Tokatta çok özel ve kullanışlı olan ve yol boyunca diğer hiçbir yerde rastlanmayan bir özellik bulunuyor. Bu kervansarayın ve diğer kervansaraylar çevresinde tek başlarına bir odada kalmak ve kervanlar Tokat’ta konaklarken kervansarayların gürültüsünden kurtulmak isteyen tüccarlara kiralanan odalar var.”
1928 yılında Tokat merkez ve ilçelerinde gezerek tarihi eserlerle ilgili geniş bir araştırma yaparak “Momuments Turcs d’Anatolie-Tome Deuxieme: Amasya-Tokat-Sivas, Paris 1934 ” adlı eserinde yayınlayan Albert Louis Gabriel (1883-1972) Taşhan’la ilgili ilgi çekici fotoğraflara ve bilgilere yer verir.
***
Müze defterinde bu han hakkında diğer bilgi şudur:
“100 yıl evvel her nasılsa vakıftan şahsa geçmiş yakınlarda İstanbul Evrak Hazinesinde yapılan tetkik neticesinde evkafa geçmiş bilahare umumi hapishane yapılmak üzere Adliyeye satılmış bundan da sarfınazar edilerek Belediyeye satılmış. Belediyeye satılan bugün belediye elinde et ve sebze halidir.
Fotoğraflarda görüldüğü veçhiyle bu yerlerden maada diğer koridorda da zelzele den mütevellit Vakıflar Umum Müdürlüğü’nde ceylan derisi üzerine vakfiyesi olduğunu vakıftan alınan bilgi iledir.
İnşaatında tuğla, taş kullanılmış ve bu malzeme ile dış duvarlar tezyinatlı bir gösterişe maliktir. Meydan Mahallesinin arkası avlu 2 kat üzerine 4 taraflı muazgirâne bir handır.”
Defterde bu bilgilerin altına Babür İmparatorlarından Şah Cihan’ın 1631 yılında genç yaşta ölen eşi Ercümend Bânû Begüm adına Hindistan’ın Agra şehrinde 1632 1652 yılları arasında yaptırdığı anıt mezar (Taç Mahal) ile ilgili aynı yıllarda yapıldığından dolayı olacak kısa bir bilgi verilmiştir. Taç Mahal’i yapan ustalar arasında bulunan Türk Mehmet İsa ve Hattat Serter Han’dan da bahsedilmiştir.
.jpg)
Belki de defterdeki bu bilgi anıt mezardan seyahatnamesinde bahseden Jean-Baptiste Tavernier’den de kaynaklanmış olabilir.
***
Tokat Valiliği Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün yayınladığı “Tokat Merkez ve İlçeleri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri 2010 “ adlı eserde Taşhan’ın yapanları bölümünün karşısında Mehmet İsa ve Setter Han isimleri geçmektedir. İhtimaldir ki tapu tescil sırasında yukarıdaki eserden esinlenerek Taç Mahal’ın ustaları ve hattatları Taşhan’ı yapanlar olarak kaydedilmiştir. Eserin önemine binaen kaydın bize göre yeniden gözden geçirilerek değerlendirilmesi gerektiği inancındayım.
Bu eserin 95.Sahifesindeki kaydı aynen aşağıya alıyorum:
Adı: Voyvoda Hanı(Taşhan)
Yapım Tarihi: 1626-1632
Yapan: Mehmet İsa ve Setter Han
Tescil Tarihi ve Kararı: 08.09.1978/ A.1273
İlçesi: Merkez
Adresi Gazi Osman Paşa Bulvarı
Pafta: 3003,Ada: 269,Parsel: 19
Mülkiyeti: Vakıflar Genel Müdürlüğü
Kitabesi: Yok.
