Doğduğumuz, doyduğumuz bu kadim şehrin canlı kaynaklarını son yıllarda bir bir kaybediyoruz maalesef. Ardından hayıflanıyoruz ki daha öncesinde neden görüşüp bu güzel toprakların dününü kayıt altına alamadık diye. Niksar'da bulunduğum yirmi yıl içinde (1985-2005) şehrin tarihi ve kültürel değerlerini imkânlar ölçüsünde M. Necati Güneş, Müjdat Özbay, A. Turan Erdoğan ve Ömer Bostancı'dan müteşekkil bir kültür ekibiyle belgelere (Niksar ile ilgili şahsi çalışmalarım ve ekiple çalışmalarımızı kapsayan toplam yedi eser) geçirmiştik. Bugünkü çalışmalar ve projelerin pek çoğu Niksar'da gün yüzüne çıkarabildiğimiz bu tarihi ve kültürel kaynakların üzerine inşa ediliyor.
Şimdi bu canlı kaynakların hiç biri hayatta değil. Tokat için de belki çok geç kalındı ama hiç değilse son kalanları kaybetmeyelim diye bir avuç memleket sevdalısıyla, kimseden bir beklentimiz olmadan çırpınıp gayret ediyoruz.
İşte öğretmenliği ve beyefendi kişiliği ile bütün öğrencilerin ve halkın gönlünde ayrı bir taht kuran Sami Toker öğretmenimiz/hocamız da artık aramızda yok. Allah rahmet eylesin diyor, sözü rahmetli hocamıza bırakıyorum:
Komisyoncu İhsan Toker'in (1903-1964) Oğlu Sami Toker İle (1928-2020) 20.06.2019'da Vefatından Bir Yıl Önce Yapılan Görüşme:
“1928 Tokat doğumluyum. Babam İhsan Toker 1319 doğumluydu. Bildiğim kadarıyla 1940 yılından 1964 yılında vefat edinceye kadar Taşhan'da komisyonculuk yaptı. Taşhan'ın ana giriş sağ tarafında ve sol taraftaki dükkânların hepsi komisyonculuk yapardı. Aklımda kalanlara göre 1.Hüseyin Bedestenlioğlu ve ortağı Ali Yelpeli 2.Sebati Dolar'ın babası 3.Hacı Salih Efendi (Selahattin Gönen'in babası) 4.Mehmet Buzluk sonradan burada Sebati Dolar ve Mehmet çalıştılar. 5.İhsan Toker ve ortağı Nurettin İşgör,6. Şerif Mehmet Öncüer,7. Ömer Bilgilioğlu 8.Mahir Şentin 9.Abdullah Aktay (kayınpederim) iş yaparlardı.
Taşhan' ın sağında ve solunda iş yerlerinin önü açık olmak kaydıyla 2 tane, 2 yerde kapalı (yanları açık) yer vardı. Sağ tarafında da Belediye kantarcısı Hasan Emmi bulunuyordu.
Köylerden gelen mahsulü komisyoncular elden geçirerek Sivas başta olmak üzere diğer illere gönderirlerdi. Tokatlı esnafa ise tartar verirlerdi. Sol taraftaki kapalı yer ise oldukça basit hububat satış yeri idi. Karşı taraf iş yerlerinde ve sol taraftaki iş yerlerinde komisyonculardan satın alınan malı başka yerlere gönderilenlerin hazırlandığı iş yeri idi. Bunlara sevkiyatçı adı verilirdi.
Giriş kısmın hemen solunda bir çay ocağı vardı. Çayları komisyonculara getirirler, tebeşirle bir yere tebeşirle çizgi çizilir, her cumartesi günü bu çizgiler sayılır parası ödenirdi. Bu ödemeden sonra ikram (meccane) çayı gelirdi. Buna da marka çayı denirdi.
Komisyoncular sabah namazından itibaren işe başlarlardı. Sabah kahvaltısı simit ve yağlı ile olurdu. Ben de çocuktum bağdan babamın eşeğinin semerin arkasına binerek yağlı yemek için hale gelirdim.
İş yerlerine mal gelince babam önderliğinde birkaç kişi fiyatları tespit eder, kantarcının yanındaki büyük bir tabelaya tebeşirle fiyat listesi yazılır ve bu fiyata genelde uyulurdu. Satışlar genellikle şehir içinden ziyade dışarıya il, ilçe ve köylere yapılırdı.
İkindiden mallar kamyon sahiplerince yüklenir, yatsıya doğru Tokat'tan çıkanlar o günün şartlarında sabah namazında Sivas'a ulaşırdı. Bizim de ara sıra Sivas'a giden Austin marka kamyonumuz vardı.
Taşhan'a gelen mallar hemen hemen eşeklerle, heğlerle ve sandıklarla getirilirdi. O yıllarda birçok mal adetle satılırdı. Mesela kabak ve salatalık tartılmaz, ikişer ikişer sayılarak alıcıya verilirdi. Hamal Ahmet ve İsmail Emmi satarlardı daha çok.
Bazı yetiştiricilerin malı çok değerli idi. Harun Ağa'nın yağlı marulu ve dolma biberi çok meşhurdu.(Bu şehirde tanınmış bir bahçıvandı)Fevzi Ersan'ın ortakçısı idi.
Komisyoncuya üzüm gelmezdi. Üzümü köylüler kendileri sağ taraftaki kapalı iş yerinde satarlardı. O vakit kanallar olmadığı için Kazova'nın sebze meyvesi de gelmezdi. Ürünler Sivas'ı ve Tokat'ı beslerdi. Şimdiki DSİ'nin yerini de kapsayan Çağ Gölü bahçeleri, Doğancı Bağları, Bey Bağları ve diğer bağ ve bahçelerden geliyordu sebze ve meyveler.
Domatesler şehir dışına sandıklara konularak gönderilirdi. O dönemlerde henüz kasa olayı yoktu.
O zaman Tokat'ta narenciye üzümü çok ender bulunurdu. Şunu da söylemeliyim, turunçgiller kışın kısa süreli zamanlarda Adana ya da Mersin'den getirilip satılabiliyordu. Hatta bir defasında Samsun'da okuyan Sırrı ağabeyim için babam bana dedi ki : “Oğlum ağabeyine telefon et, gelirken oradan portakal getirsin.” Sonradan her şey Tokat'ta da bol oldu.
Öğleye doğru komisyoncuların işi biterdi. ( Bu işi yapanlara kabzımal da denirdi) Dükkânların kapısının üzerinde kabzımal levhası bulunurdu. Dükkânlar belediyeye aitti. Öğle yemeği sebzesi kebapçıya götürülürdü. Bunun dışında tava ve benzeri yemeklerle, salata yapılırdı. Bazen de pide yaptırılırdı. Bir iki kilo yoğurt alınırdı. O zaman Efendiağa'nın kebap ocağı halin tam karşısında idi. Bit Pazarı da (Sipahi Pazar) burada idi, dolayısıyla şehrin bu alanı çok hareketliydi.
Taşhan'ın dış kısmı genellikle kasaptı. Yemek yendikten sonra dükkânların iç kısmında yatacak yer vardı. Orada dinlenilirdi. Nuri Genç dışarıda sandıkların, sepetlerin ve heğlerin sahiplerinin isminin yazılmasında kullanılan marka tozu satardı.
Akşama kadar fazla iş olmazdı. Bağı bahçesi olanlar oraya diğerleri evlerine giderlerdi.
Taşhan'ın üst kısmında genellikle iş yerleri boştu. Yalnız merdiven çıkıldıktan sonra oradaki yerlerden birinde soyadını hatırlamadığım Noter Ahmet Efendi görev yapardı.
