1312 yılında İstanbul'da doğdu. Babası Muhittin Bey, annesi Binnaz Hanımdır. İl k ve orta öğrenimlerini İstanbul'da tamamlayan Sadrettin Aka, Darülfünun Hukuk Fakültesinden mezun oldu.
1331 yılında askeriyeye müracaat ederek aynı yıl içinde göreve başladı. Bir yıl kadar zabit vekilliği yaptı.1336'da 1.Mülazımlığa terfi ederek on yıl bu görevine devam etti.1926 yılında yüzbaşı oldu.1932 yılında Kıdemli yüzbaşılığa terfi etti. Bu görevinden 1934 yılında ayrılarak Emniyet Umum Müdürlüğü 4.Şube Şefliğinde göreve başladı. Aynı yıl Trakya Umum Müfettişliğine atandı.17.04.1934 tarihinde İskan Müşavir Muavinliği görevine getirilerek 25.06.1935 tarihine dek bu görevini sürdürdü.
Aynı yıl 26.06.1935'de Emniyet Umum Genel Müdürlüğü 6.Şubeye, 04.07 1935 'de Ankara Emniyet Müdürlüğüne atanarak bu görevine 06.1.1938 tarihine kadar devam etti.
Ankara Emniyet Müdürlüğü sırasında Yunan Başvekili ve Hariciye Nazırı Ekselans, General Yannis Metaksas Türk-Yunan Dostluk Görüşmeleri için 7 Ekim 1937 tarihinde Ankara'ya gelmiş ve (20 Teşrin-i evvel 1937 tarihli Akşam Gazetesi)Atatürk'le mülakat yapmışlardır. Sadri Aka 'da burada hazır bulunmuştur.
07.12.1938 tarihinde İstanbul Emniyet Müdürlüğüne atandı. Bu görevde iken 22.09.1939 tarihinde Burdur Valisi oldu.1942 yılına kadar bu görevde kaldı.22.04.1942-18.08.1944 tarihleri arasında Ordu,23.08.1944-19.11.1946 tarihleri arasında Yozgat,26.11.1946-16.02.1948 tarihleri arasında Antalya,23.02.1948-31.07.1949 tarihleri arasında da Tokat Valiliği görevinde bulundu ve bu tarihte emekliye sevkedildi.
İçişleri Bakanlığı'nda bulunan sicil kaydına göre valiliklerdeki görevlerin başlama ve bitiş tarihleri şu şekilde görülmektedir. 22.09.1939-14.04.1942 tarihleri arasında Burdur Valiliği, 26.02 1942-18.08.1944 tarihleri arası Ordu Valiliği,23.08.1944-21.11.1946 tarihleri arası Yozgat Valiliği, 26.11.1946-31.01.1948 tarihleri arası Antalya Valiliği,23.02 1948-31.07.1949 tarihleri arasında Tokat Valiliğidir.
Vali Sadri AKA'nın görev yaptığı illerde o dönemin siyasi ve sosyal yapısı içinde bazı sıkıntılı olaylarla karşılaştığına, hatta şikayet edildiğine rastlıyoruz. Dönemin mevcut basınına yansıyan bazı haberleri aşağıya alıyoruz. Bunlardan biri Başbakan Celal BAYAR'ın Tokat'a gelişi ve halk tarafından daha sonra basına da yansıyarak yapılan şikayetlerle alakalıdır.
Vali Sadri Aka'nın acele tekzibi.
“Tokat Valisi Sadri Aka Ulus Gazetesi'ne gönderdiği bir açıklamada Celal Bayar'ın Taşova,Niksar İlçeleri ve köylerinde açlık bulunduğu hakkındaki beyanatına temasla son iki ay içinde bu ilçelerde hastalıktan bile ölüm hadisesi kaydedilmediğini, vilayete böyle bir şikâyetin yapılması üzerine derhal mahalline 50 ton buğday götürülerek Kızılay tarafından dağıtıldığını ayrıca tohumluk olarak 200 ton buğday dağıtıldığını bildirmektedir.”
Bir diğer haber tek partili dönemden sonra çok partili dönemdeki siyasi yaklaşımlarıyla ilgili görülmektedir.
1946 seçimlerinde DP'nin Antalya'daki varlığını gören hükümet bunları dağıtmak için Sadri Aka'yı Antalya Valiliğine tayin etmiştir. Vali Sadri Aka, il merkezinde DP'ye yaptığı iade-i ziyarette: Halk Partisinin bir valisi olduğunu, DP'ye yardım eden tüccarların hesaplarını kontrol ettirerek ağır para cezaları uygulatıp baskı kurmuştur.
Vali Sadri AKA'nın buna benzer bir hadiseyi Yozgat Valiliği sırasında da yaşadığını görmekteyiz.
Yozgat Valiliği görevi sırasında DP'nin Ruslar tarafından kurulduğunu, komünist olduğunu iddia etmiş ilgili makamlarca tahkikat açılarak 30 Aralık 1946'da yapılan mahkeme neticesi 3 gün hapis ve 1 Tl para cezası verilmiş ancak cezası tecil edilmiştir. Daha sonrasında ise aynı partinin faşist olduğu şeklinde sözler sarf etmiştir.
Buna benzer bir haber de basında şöyle yer almaktadır:
“19 Temmuz 1949 tarihli Cumhuriyet Gazetesi
Antalya Valiliği sırasında Demokrat Partinin manevi şahsiyetine hakaret ettiği iddiası ile mahkemeye verilen Sadri Aka'nın o zamanlar Burdur'da yapılan duruşma neticesinde suçu sabit görülerek gerekli iznin alınması hususunu Danıştay'a bildirmiştir. Danıştay verilen kararı onaylamış, Tokat Valiliği'nden tekaüde sevk edilen Sadri Aka'nın savunmasına yakında başlanılacaktır.” Denilmektedir.
Ulusal Basında yer alan daha farklı başlıklı bir haber ise şehrimizde siyasi davranarak bazı şahsiyetleri haksız yere koruyup kolladığı şeklindedir:
“Giderayak CHP'ye Kıyak
Emekliye Ayrılan Sadri AKA Keyfi Tayinler Yaptı
15.09.1949 Zafer Gazetesi
1946 Milletvekilleri seçimlerin müteakip Artova Kazası Çamlıbel Bucağında bir köy öğretmeninin kolunu kırmaktan sanık Özel İdare Tahsildarı Mersin aleyhine açtığı davanın Ağır Ceza Mahkemesinde cereyan eden amme davası neticesi 8 ay hapse 1000lira tazminata mahkûm olmuş, Temyiz Mahkemesinin tasdiki ile cezası kesinleşmişti. Cumhuriyet Savcılığının cezayı infaz etmesi beklenirken ceza alan bu şahsın ziraat edeceği bahanesiyle dilekçe vermesi üzerine Tokat Valisi Sadri Aka'nın siyasilerin yönlendirmesi neticesi bu şahsı koruduğu, izin verildiği ve serbest bırakıldığı yerine de kahveci çırağı oğlunun verildiği ortaya çıkmış, Tokat halkı bu tutumdan rahatsız olmuştu.
Artova Kaymakamının itirazına karşı Vali Sadri Aka'nın: “Partimizin kahramanı olan bir elemanın mağduriyetine meydan verilmeyecektir. Bu milletvekillerinin ve partinin isteğidir.” Şeklindeki savunması hoş karşılanmamıştır. Bu arada halkın ısrarla takip ettiği bu usulsüz olay suçu olmayan kaymakamın üstüne kalmış maalesef çözümlenmeden vali de emekli olmuştur.”
Tokat'ta bulunduğu süre içinde büyük hasara yol açan sel felaketi meydana gelmiş, konu ile ilgili devlet yetkililerini süratle bilgilendirerek halkın maddi ve manevi mağduriyetinin giderilmesine gayret etmiştir. Günün gazetelerinde çıkan haberlere göre:
Turhal bölgesinde zararın bir milyon liradan fazla olduğu tahmin ediliyor. Vali Sadri Aka: Saylap bölgesinde gerekli tedbirler alınmasına nezaret etmektedir. Su taşkını Turhal çiftliklerini perişan bir hale getirmiştir.
Tarım Bakanlığınca müstahsile derhal tohumluk olarak 150 ton mısır ve 100 ton arpa istenmiştir. Yeşilırmak'ın taşması neticesi 5500 dönüm buğday, 7500 dönüm arpa 600 ton pancar, 500 dönüm kenevir ekili arazi sular altında kalmıştır.
İkinci Dünya Savaşının bütün dünyada meydana getirdiği sıkıntıların yapılacak barış antlaşmalarıyla ilgili olumlu bir konuşması da yine basında yer alan kayda değer haberler arasında bulunmaktadır:
“Vali Sadri bir toplantısında bir nutuk söyleyerek ezcümle demiştir ki: « Beşeriyetin barışa ve hürriyete erişmek yolundaki cihanşümul arzusu halen bir meydan okumanın karşısında bulunmaktadır.. Harbi önlemek ve her türlü şeilile bütün tecavüz ve şiddet hareketlerini bertaraf eden bir andlaşmaya varmak arzusu dünyada yaşamakta olan halk kütlelerinin en derin ve en cihanşümul anlayışlarından birisidir.”
Tokat'ta kısa süreli görev yapan valilerden olan biri olan Sadri AKA'nın da Tokat'ın kaderi olacak ki, bazı valiler gibi buradan emekliye sevkedildiğini görüyoruz.
Gelecek hafta Vali Abdulkadir SARISÖZEN çalışmamızda buluşmak dileğiyle.
*Bu yazımızda bize bilgi akışı konusunda yardımlarını esirgemeyen Tokat Eski Valilerimizden şu an Merkez Valisi olan Sayın Ayhan NASUHBEYOĞLU'na teşekkürlerimi sunarım.
